2026 жылғы 23 тамызда Қазақстанда І шақырылымдағы Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы өтеді. Бұл – еліміздің конституциялық жаңғыруы аясында өтетін маңызды саяси оқиғалардың бірі. Сайлау қорытындысы бойынша бес жылдық өкілеттік мерзімге Қазақстан Республикасының жаңа бір палаталы заң шығарушы органы – Құрылтайдың 145 депутаты сайланады.
Алдағы сайлаудың басты ерекшелігі – оның елдің жаңарған конституциялық моделі аясында өткізілетін алғашқы саяси науқан болуында. 2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енген конституциялық өзгерістер нәтижесінде Қазақстанның заң шығару жүйесінде жаңа институционалдық модель қалыптасты. Соған сәйкес бұрынғы екі палаталы Парламенттің орнына бір палаталы Құрылтай құрылып, оның заң шығару қызметін жүзеге асыратын өкілді орган ретіндегі құқықтық негізі айқындалды.
Жаңа модель мемлекеттік билік жүйесін жетілдіруге, заң шығару үдерісінің тиімділігін арттыруға және өкілді биліктің жұмысын жаңа форматта ұйымдастыруға бағытталған. Құрылтайдың қалыптасуы мемлекеттік институттарды заман талабына бейімдеу, олардың өзара іс-қимылын жетілдіру және азаматтардың қоғамдық-саяси үдерістерге қатысу мүмкіндігін кеңейту міндеттерімен сабақтасады.
Осы сайлауға байланысты азаматтар білуі тиіс бірқатар жаңа талап та бар. Соның бірі – дауыс беру кезінде толтырылған бюллетеньді фотоға немесе бейнежазбаға түсіруге және оны таратуға қойылған шектеу. Жаңа талап 2026 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізілген сайлау заңнамасындағы өзгерістер аясында белгіленді.
Яғни сайлаушы дауыс беру кезінде өз таңдауын жасап, бюллетеньді белгіленген тәртіппен сайлау жәшігіне салуы тиіс. Толтырылған бюллетеньді телефонға түсіріп, кейін әлеуметтік желіде жариялау немесе оны басқа жолмен таратуға болмайды. Бұл талап, ең алдымен, дауыс берудің құпиялылығын және азаматтың еркін ерік білдіруін қамтамасыз етуге бағытталған. Бюллетеньдегі таңдауын жария түрде көрсету сайлаушыға сыртқы ықпал ету немесе оның дауыс беру құпиясын бұзу тәуекелін туындатуы мүмкін.
Сондықтан 23 тамыздағы сайлау кезінде азаматтардың өз құқықтарымен қатар, заңнамада белгіленген талаптарды да білуі маңызды. Сайлауға қатысу – азаматтың конституциялық құқығы ғана емес, сонымен бірге дауыс беру тәртібін сақтауды талап ететін жауапты процесс.
Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы Қазақстанның тәуелсіздік кезеңіндегі саяси тарихында ерекше орын алады. Себебі бұл – жаңа конституциялық құрылым аясында өтетін алғашқы сайлау. Оның нәтижесінде қалыптасатын Құрылтай елдің заң шығару жүйесінің жаңа кезеңін бастап, мемлекеттік саясаттың құқықтық негіздерін қалыптастыруға қатысатын негізгі өкілді институтқа айналады.
Бес жылдық мерзімге сайланатын 145 депутат заң жобаларын қарауға, қолданыстағы заңнаманы жетілдіруге және мемлекет пен қоғамның дамуына қатысты маңызды мәселелер бойынша шешімдер қабылдауға қатысады. Құрылтай жұмысының тиімділігі қабылданатын заңдардың сапасымен ғана емес, қоғамның түрлі топтарының мүдделерін ескеруімен, азаматтардың сұраныстарына назар аударуымен және мемлекет пен қоғам арасындағы өзара байланысты нығайтуымен де өлшенеді.
Осылайша, 23 тамыздағы дауыс беру жаңа конституциялық модельдің алғашқы практикалық нәтижелерінің бірі болмақ. Азаматтардың таңдауы арқылы жаңа өкілді органның құрамы қалыптасып, оның алдағы бес жылдық қызметінің негізі қаланады.
Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы – жаңа саяси институттың қалыптасуын ғана емес, Қазақстанның жаңарған саяси жүйесінің іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін айқындайтын маңызды кезең. Ал сайлау тәртібін білу және заң талаптарын сақтау – осы үдеріске жауапкершілікпен қатысудың маңызды бөлігі.
