«Әке – асқар тау, ана – бауырындағы бұлақ, бала – жағасындағы құрақ» деген халық даналығы қазақ отбасының ғасырлар бойы қалыптасқан өмірлік философиясын айқын бейнелейді. Қазақ үшін әке – тек шаңырақтың иесі немесе отбасының асыраушысы ғана емес. Ол – ұрпағына бағыт беретін темірқазық, елдік қасиеттің иесі, ар-ождан мен намыстың үлгісі, ұлттық тәрбиенің қайнар көзі. Әкенің бір ауыз сөзі, бір ісі, бір қадамы кейде ондаған кітаптан артық тәлім береді. Сондықтан да қазақ қоғамында әкенің орны қашанда биік бағаланған.

Бүгінгі жаһандану заманында ұлттық құндылықтарды сақтау, отбасы институтын нығайту, бала тәрбиесінде әкенің рөлін күшейту бұрынғыдан да өзекті мәселеге айналып отыр. Сандық технологиялар дамып, ақпарат тасқыны көбейген сайын бала тәрбиесі күрделене түсті. Осындай кезеңде ұлттық тәрбиенің алтын арқауын үзбей, ұрпақ санасына адамгершілік пен елжандылық қасиеттерді сіңіру – әрбір әкенің қасиетті борышы.

Осы ізгі мақсатты жүзеге асыру жолында Түркістан облысында жүйелі жұмыстар атқарылып келеді. Түркістан облысының қоғамдық даму басқармасының бекітуімен және «ШАҢЫРАҚ» жастар мен жас отбасыларды қолдау орталығы қоғамдық бірлестігінің ұйымдастыруымен 2026 жылдың 15 мамыр күні «Жалпыұлттық құндылықтар – ел дамуы» жобасы аясында өткен «Әкелер мектебі» облыстық байқауының қорытынды марапаттау рәсімі соның жарқын дәлелі болды.

Бұл байқау – жарыс қана емес, отбасы құндылықтарын дәріптейтін үлкен рухани мектеп. Оның басты мақсаты – әкенің отбасыдағы беделін арттыру, ұлттық тәрбиені жаңғырту, өнегелі әкелердің тәжірибесін көпшілікке үлгі ету, бала тәрбиесіндегі жауапкершілікті күшейту. Байқау барысында қатысушылардың өнері ғана емес, олардың өмірлік ұстанымы, ұлттық дүниетанымы, отбасы мәдениеті мен тәрбиелік қағидалары да жан-жақты сараланды.

Өнегелі әкенің жеңісі – ел мерейі

Облыстық байқауға Мақтаарал ауданынан Қ. Үкібаев атындағы №37 жалпы білім беретін мектебінің өкілі Коспаев Кажимухан Асанханұлы қатысып, жоғары дайындық деңгейін, ұлттық құндылықтарға деген құрметін және үлгілі әкелік болмысын таныта білді. Нәтижесінде ол жүлделі ІІ орынға ие болып, 150 000 теңге көлеміндегі ақшалай сыйақымен марапатталды.

Бұл жеңіс – тек бір азаматтың ғана емес, бүкіл ауданның абыройы. Себебі мұндай додада жеңіске жету үшін өнерлі болу жеткіліксіз. Мұнда қатысушының отбасындағы тәрбиесі, баламен қарым-қатынасы, ұлттық салт-дәстүрді ұстануы, өмірлік көзқарасы, азаматтық ұстанымы таразыға түседі.

Байқау кезеңдері – тәрбиенің мектебі

Байқау бірнеше мазмұнды кезеңнен тұрды.

«Таныстыру» бөлімінде қатысушылар өз отбасы, өмірлік ұстанымы, бала тәрбиесіндегі қағидалары жөнінде әңгімеледі. Әр әкенің сөзінен отбасыға деген жауапкершілік, балаға деген махаббат пен қамқорлық анық сезілді.

«Өнерлі әке» кезеңінде әкелер балаларымен бірге ән айтып, күй орындап, ұлттық билер билеп, сахналық көріністер қойды. Бұл бөлім ата-ана мен бала арасындағы рухани байланыстың қандай маңызды екенін көрсетті. Баласымен бірге өнер көрсеткен әке – тек өнер иесі ғана емес, баласының жан дүниесіне жақын адам екенін дәлелдеді.

«Ұлттық дәстүр – ұрпаққа мұра» бөлімінде халқымыздың салт-дәстүрлері, жөн-жоралғылары, әдет-ғұрыптары кеңінен насихатталды. Қазақы тәрбие, үлкенге құрмет, кішіге ізет, жеті атаны білу, отбасылық құндылықтар көрініс тапты.

«Әке – отбасы тірегі» кезеңінде қатысушылар сұрақ-жауап және жағдаяттық тапсырмалар орындады. Бұл бөлімде олардың тапқырлығы, өмірлік тәжірибесі мен бала тәрбиесіне қатысты көзқарасы бағаланды.

Ал «Шебер әке» кезеңінде әрбір қатысушы тұрмыстық және еңбекке қатысты практикалық шеберлігін көрсетті. Өйткені қазақ ұғымында ер азаматтың қолынан іс келуі – үлкен қасиет.

Әке тәрбиесі – үнсіз жүретін мектеп

Ұлы педагог Ыбырай Алтынсарин: «Балаға берілген тәрбие – болашаққа салынған ең үлкен капитал» деген болатын. Сол тәрбиенің негізгі іргетасы – отбасы. Ал отбасының тірегі – әке.

Бала дүниеге келгеннен кейін оның мінезі ата-анасының іс-әрекетіне қарап қалыптасады. Әке өтірік айтпаса – баласы адал болады. Әке еңбекқор болса – баласы жалқау болмайды. Әке үлкенді сыйласа – баласы ізетті болып өседі. Тәрбие көбіне сөзбен емес, өнегемен беріледі.

Сондықтан халық: «Әкеге қарап ұл өсер, шешеге қарап қыз өсер» деп бекер айтпаған.

Әкенің таңғы ерте тұруы, адал еңбек етуі, уәдесіне беріктігі, айналасына құрметпен қарауы – мұның бәрі баланың өмірлік қағидаларына айналады. Кейде әке ешқандай ақыл айтпауы мүмкін. Бірақ оның өмір сүру салтының өзі үлкен тәрбие.

Бауыржан Момышұлы айтқан әке мектебі

Қазақтың батыр ұлы Бауыржан Момышұлы: «Тәртіпке бағынған құл болмайды» деген. Бұл сөздің астарында отбасы тәрбиесінің үлкен мәні жатыр.

Тәртіп ең алдымен үйден басталады. Әке баласына жауапкершілікті, уәдеге беріктікті, елге қызмет етуді үйретсе ғана ұлттың болашағы жарқын болады.

Бауыржан атамыз тағы бір сөзінде: «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілесің» деген халық даналығының өмірлік ақиқат екенін дәлелдеп кеткен. Шынында да, отбасыдағы тәрбие – мемлекеттің келешегін айқындайтын маңызды фактор.

Абай айтқан толық адам тәрбиесі

Абай Құнанбайұлы адам тәрбиесінің негізін ақыл, қайрат және жүрек үйлесімінен іздеді. Бұл қасиеттер ең алдымен отбасында қалыптасады.

Әке баласына білімге құштарлықты, еңбекке адалдықты, елге қызмет етуді үйретсе, ол толыққанды азамат болып өседі. Қазіргі қоғамға дәл осындай жастар қажет.

Абайдың «Адамның адамшылығы – ақыл, ғылым, жақсы ата, жақсы ана, жақсы құрбы, жақсы ұстаздан болады» деген ойы бүгін де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Осы қатарда жақсы әкенің орны ерекше.

Ұлттық құндылық – ұлттың қорғаны

Бүгінгі қоғамдағы көптеген әлеуметтік мәселелердің түп-төркіні отбасы тәрбиесіне барып тіреледі. Сондықтан мемлекет отбасы институтын нығайтуға ерекше көңіл бөліп келеді.

«Әкелер мектебі» сияқты жобалардың маңызы да осында. Олар әкенің мәртебесін көтеріп қана қоймай, жас әкелерге тәжірибе алмасуға мүмкіндік береді. Мұндай шаралар қоғамға өнегелі әкелердің бейнесін танытып, жастардың жауапкершілігін арттырады.

Ұлттық құндылықтарды сақтау – тек өткенді дәріптеу емес. Ол – болашақты қалыптастыру. Себебі өз тарихын, тілін, дәстүрін құрметтеген ұрпақ ешқашан адаспайды.

Әке – ұлттың ұстазы

Әке тәрбиесі бір отбасының ғана емес, тұтас ұлттың тәрбиесіне әсер етеді. Бір әке бір баланы тәрбиелейді. Ал тәрбиелі бала ертең елдің азаматына айналады. Демек, бір әкенің еңбегі – мемлекеттің болашағына қосылған үлес.

Қазақ халқы ешқашан тәрбиені мектепке ғана жүктемеген. «Ұл тәрбиелесең – халықты тәрбиелейсің» деген ұстаным әр шаңырақтың өмірлік қағидасы болған. Сондықтан әке әрдайым баласының жанынан табылып, оның қуанышы мен қиындығын бірге бөлісіп отырған.

Жеңіс – үлкен жауапкершілік

Қ. Үкібаев атындағы №37 жалпы білім беретін мектебінің өкілі Коспаев Кажимухан Асанханұлының облыстық байқаудағы жетістігі – көп жылғы еңбектің, отбасы тәрбиесінің және азаматтық ұстанымының заңды нәтижесі.

Бұл жеңіс аудан жастарына, әкелеріне, отбасыларына үлгі болатын тағылымды оқиға. Осындай азаматтардың өмір жолы кейінгі буынға бағыт-бағдар беріп, ұлттық тәрбиенің үзілмейтін алтын арқауына айналмақ.

Қорытынды

Қазақ «Бір әкенің тәрбиесін жүз мектеп бере алмайды» дейді. Бұл жай ғана мақал емес, өмірдің шындығы. Себебі мектеп білім береді, ал әке мінез қалыптастырады. Мектеп маман тәрбиелесе, әке азамат тәрбиелейді.

Бүгінгі күні қоғамға ең алдымен адал, еңбекқор, отансүйгіш, ұлттық рухы биік азаматтар қажет. Ондай азаматтардың қалыптасуы – әке тәрбиесінен басталады.

Сондықтан «Әкелер мектебі» сияқты тағылымды жобалардың маңызы жылдан-жылға арта беретіні сөзсіз. Осындай игі бастамалар көбейген сайын отбасы берік болады, ұлттық құндылықтар жаңғырады, жас ұрпақтың бойында елге деген сүйіспеншілік нығая түседі.

Коспаев Кажимухан Асанханұлының облыстық байқаудағы жүлделі ІІ орны құтты болсын! Отбасына бақ-береке, деніне саулық, еңбегіне толағай табыс, ұрпағына жарқын болашақ тілейміз. Әкелердің абыройы асқақтап, ұлттық тәрбиенің шамшырағы мәңгі сөнбесін!

Дінмұхамед Аязбеков,
Арнайы Maktaaral.kz үшін.