Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы (КҚГҚ) – адам денсаулығына елеулі қауіп төндіретін, табиғи-ошақты, вирустық инфекциялық ауру. Бұл аурудың ерекшелігі – дене қызуының күрт көтерілуі, жалпы әлсіздік, бас және бұлшықет ауыруы сияқты белгілермен басталып, ауыр жағдайларда қан кету синдромының дамуына, ішкі ағзалардың зақымдануына және өмірге қауіп төндіретін асқынуларға әкелуі мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметіне сәйкес, аурудың ауыр түрлерінде өлім-жітім деңгейі жоғары болуы мүмкін. Сондықтан Конго-Қырым геморрагиялық қызбасының алдын алу халықтың санитариялық сауаттылығын арттыруды, кенелерден қорғануды, мал шаруашылығында сақтық шараларын сақтауды және ауру белгілері пайда болған жағдайда медициналық көмекке дер кезінде жүгінуді талап етеді.
Конго-Қырым геморрагиялық қызбасының қоздырғышы – вирус. Инфекцияның табиғи айналымында кенелер негізгі рөл атқарады. Әсіресе Hyalomma туысына жататын кенелер ауру қоздырғышын тасымалдауы мүмкін. Кенелер вирус жұқтырған жануарлардың қанын сорған кезде инфекцияны қабылдап, кейін адамға немесе басқа жануарларға бере алады. Ірі қара, қой, ешкі және басқа да үй жануарлары кенелер үшін инфекция көзі болуы мүмкін. Жануарларда ауру көп жағдайда айқын клиникалық белгілерсіз өтетіндіктен, адам үшін қауіптің бар екенін сыртқы белгілер арқылы анықтау қиын. Осыған байланысты мал шаруашылығымен айналысатын адамдардың қауіпсіздік талаптарын қатаң сақтауы аса маңызды.
Адам КҚГҚ вирусын көбіне ауру жұқтырған кененің шағуы арқылы жұқтырады. Сонымен қатар кенені қолмен жаншу немесе дұрыс қорғаныссыз алып тастау кезінде де инфекция жұғуы мүмкін. Мал сою, терісін сыпыру, етін бөлшектеу, жүнін қырқу және ветеринариялық жұмыстар кезінде ауру жануардың қаны мен тіндеріне жанасу да қауіпті. Бұдан бөлек, ауру адаммен тығыз байланыста болған кезде оның қаны немесе басқа да биологиялық сұйықтықтары арқылы адамнан адамға жұғуы ықтимал. Сондықтан аурудың алдын алу шаралары тек кенеден қорғанумен шектелмей, инфекцияланған адамның биологиялық сұйықтықтарымен байланыстан сақтануды да қамтиды.
Конго-Қырым геморрагиялық қызбасының алдын алуда ең маңызды бағыттардың бірі – кенеден сақтану. Кене белсенді болатын кезеңде табиғатқа, жайылымға, егістікке, орманды және бұталы жерлерге шыққан кезде денені толық жауып тұратын киім киген дұрыс. Ұзын жеңді жейде, ұзын шалбар, жабық аяқ киім пайдалану кененің теріге жету мүмкіндігін азайтады. Шалбардың балағын шұлықтың ішіне салу да тиімді қорғаныс шараларының бірі болып табылады. Ашық түсті киім киген жөн, себебі оның үстіндегі кенені байқау оңайырақ. Кенеге қарсы әсері бар репелленттерді олардың қолдану жөніндегі нұсқаулығына сәйкес пайдалану да шағу қаупін төмендетеді.
Табиғатта болған кезде денені және киімді жиі тексеріп отырған жөн. Әсіресе аяқтың төменгі бөлігіне, тізе маңына, шап аймағына, қолтыққа, мойынға және бастың шашты бөлігіне ерекше назар аудару қажет. Үйге келгеннен кейін киімдерді мұқият қарап, денені толық тексеру керек. Балаларға да кенелерден сақтану ережелерін түсіндіру маңызды. Табиғаттан келген соң баланың киімі мен денесін ата-анасы немесе басқа ересек адам тексеріп шыққаны дұрыс.
Егер кене денеге жабысып қалған болса, оны жалаң қолмен ұстап, жаншуға болмайды. Кенені алып тастау қажет болған жағдайда оны теріге барынша жақын жерінен пинцетпен ұстап, абайлап және бірқалыпты қозғалыспен алу керек. Кенені маймен, спиртпен немесе басқа заттармен жауып, өздігінен ажырауын күту ұсынылмайды. Кене алынғаннан кейін қолды сабынмен мұқият жуу қажет. Ең бастысы – кене шаққан адам медициналық ұйымға жүгініп, медицина қызметкеріне кене шаққанын айтуы тиіс. Бұл әсіресе дене қызуының көтерілуі, бас ауруы, әлсіздік, бұлшықет ауыруы, жүрек айнуы немесе басқа да белгілер пайда болған жағдайда өте маңызды.
Аурудың алғашқы белгілері көбіне кенеттен басталады. Дене қызуы жоғарылап, қатты бас ауруы, әлсіздік, қалтырау, бұлшықет пен буындардың ауыруы, бел мен іштің ауыруы, жүрек айнуы және құсу сияқты белгілер байқалуы мүмкін. Кейбір науқастарда кейін теріде көгеру немесе ұсақ қан құйылулар, мұрыннан және қызыл иектен қан кету сияқты белгілер пайда болады. Алайда бұл белгілердің барлығы бірден байқала бермейді. Сондықтан кенемен байланыста болған немесе ауру таралған аймақта болған адамда дене қызуы көтеріліп, жалпы жағдайы нашарласа, өзін-өзі емдеумен айналыспай, тез арада медициналық көмекке жүгінуі қажет. Дәрігерге кененің шаққаны, табиғатта болғаны, малмен байланыста болғаны немесе басқа да ықтимал қауіп факторлары туралы толық ақпарат берген жөн.
Конго-Қырым геморрагиялық қызбасының алдын алуда мал шаруашылығындағы сақтық шараларының орны ерекше. Мал иелері жануарларды кенеге қарсы ветеринариялық өңдеуден өткізіп отыруы, қора-жайларды таза ұстауы және кенелердің таралуына қолайлы жағдайларды азайтуы қажет. Малмен жұмыс істеген кезде қолғап, ұзын жеңді арнайы киім және жабық аяқ киім қолданған жөн. Малдың денесіндегі кенелерді жалаң қолмен алып тастауға болмайды. Мұндай жұмыстарды тиісті қорғаныш құралдарын пайдалана отырып орындау қажет.
Малды сою және бөлшектеу кезінде ерекше сақтық қажет. Себебі жануардың қаны мен тіндерімен тікелей байланыс инфекция жұқтыру қаупін арттырады. Мал союмен айналысатын адамдар арнайы киім, қолғап және басқа да жеке қорғаныш құралдарын пайдалануы тиіс. Жұмыс аяқталғаннан кейін қолды сабынмен мұқият жуу, пайдаланылған құралдарды тазалау және жұмыс орнын санитариялық талаптарға сәйкес ұстау қажет. Күдікті жануарлар немесе кенелер көп кездесетін жағдайлар анықталған кезде ветеринариялық қызмет мамандарына хабарласқан дұрыс.
Конго-Қырым геморрагиялық қызбасымен күресте медицина қызметкерлерінің де жауапкершілігі жоғары. Ауруға күдік туған кезде науқастың эпидемиологиялық анамнезін анықтау, яғни кене шаққан-шақпағанын, табиғи ошақта болған-болмағанын, малмен жұмыс істегенін немесе ауру адаммен байланыста болғанын білу маңызды. КҚГҚ-ға күдікті науқаспен жұмыс істеген медицина қызметкерлері инфекциялық қауіпсіздік талаптарын қатаң сақтауы тиіс. Қол гигиенасын сақтау, жеке қорғаныш құралдарын пайдалану, биологиялық сұйықтықтармен жұмыс кезінде қауіпсіздік ережелерін орындау және медициналық құралдарды дұрыс залалсыздандыру инфекцияның медицина ұйымы ішінде таралу қаупін азайтады.
Халық арасында санитариялық-ағарту жұмыстарының тұрақты жүргізілуі де аурудың алдын алуда маңызды рөл атқарады. Тұрғындарға кенелердің қауіптілігі, олардың шағуынан сақтану жолдары, кене шаққан кезде жасалатын әрекеттер және аурудың алғашқы белгілері туралы түсінікті ақпарат берілуі қажет. Әсіресе ауылдық елді мекендерде тұратын халыққа, малшыларға, шаруа қожалықтарының жұмысшыларына, ветеринариялық мамандарға, қасапхана қызметкерлеріне, аңшыларға және табиғи ортада жиі болатын адамдарға профилактикалық түсіндіру жұмыстарын күшейткен жөн.
Аурудың алдын алу үшін әрбір адам қарапайым қауіпсіздік ережелерін күнделікті өмірде сақтауы қажет. Табиғатқа шыққанда жабық киім кию, репеллент пайдалану, үйге келгеннен кейін дене мен киімді тексеру, малмен жұмыс кезінде қолғап пайдалану, кенені жалаң қолмен ұстамау және кене шаққан жағдайда медициналық ұйымға уақытылы жүгіну – инфекция жұқтыру қаупін төмендететін негізгі шаралар. Сонымен бірге халық арасында «кене кішкентай болғандықтан қауіпті емес» деген түсініктің дұрыс еместігін түсіндіру қажет. Кішкентай ғана кене адам денсаулығына үлкен қауіп төндіруі мүмкін.
Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы – алдын алуға болатын, бірақ оған немқұрайлы қарауға болмайтын аса қауіпті жұқпалы ауру. Аурудың алдын алуда жеке адамның сақтық шаралары, ветеринариялық қызметтің жұмысы, медицина ұйымдарының инфекциялық бақылауы және мемлекеттік санитариялық-эпидемиологиялық шаралар өзара тығыз байланысты. Әрбір азамат кенеден қорғанудың қарапайым ережелерін біліп, оларды орындаған жағдайда инфекция жұқтыру қаупін едәуір төмендете алады. Ең маңыздысы – аурудың алдын алу шараларын кене маусымы басталғанда ғана емес, кенелер кездесетін барлық кезеңде сақтау және денсаулыққа қатысты күмәнді белгілер пайда болған кезде медициналық көмекке уақыт оздырмай жүгіну. Халықтың қырағылығы мен жауапкершілігі – Конго-Қырым геморрагиялық қызбасының таралуына жол бермеудің ең тиімді тетіктерінің бірі.
Түркістан облысының санитариялық-эпидемиологиялық бақылау департаментінің басшы орынбасары А.Еркінбекова
