Вакцинация — адамзат тарихындағы медицина мен санитария саласындағы ең ұлы ашылулардың бірі. Ол — қауіпті жұқпалы аурулардың таралуын тоқтатудың, халықтың өмір сүру ұзақтығын арттырудың және балалар өлімін едәуір азайтудың ең тиімді, ғылыми дәлелденген әрі қауіпсіз әдісі. Вакциналардың арқасында бұрын миллиондаған адамның өмірін қиған немесе мүгедектікке әкелген табиғи шешек (оспа), полиомиелит, сіреспе (столбняк), дифтерия және қызылша сияқты ауыр инфекциялардың жаппайระбасылуы қамтамасыз етілді.
Вакцинаның жұмыс істеу механизмі және иммундық жауап
Вакцинацияның негізгі мақсаты — адам ағзасын ауру тудырушы вирус немесе бактериямен қауіпсіз жағдайда «таныстыру».
- Иммунитетті қалыптастыру: Вакцина құрамында әлсіретілген, жойылған (инактивтендірілген) микроорганизм бөлшектері немесе олардың генетикалық кодының ақуыздары болады. Бұл бөлшектер адамға ауру жұқтыра алмайды, бірақ иммундық жүйені белсендіруге толық жеткілікті.
- Антиденелердің түзілуі: Ағзаға вакцина енгізілгенде иммундық жүйе арнайы антиденелерді (қорғаныс ақуыздары) шығара бастайды және «иммунологиялық есте сақтау» жасушаларын қалыптастырады.
- Нақты инфекциядан қорғау: Келешекте адам шынайы қауіпті вируспен немесе бактериямен жанасқанда, дайын иммундық жүйе оны дереу танып, аурудың дамуына жол бермейді немесе оның өте жеңіл, асқынусыз өтуін қамтамасыз етеді.
Ұжымдық иммунитет: Бүкіл қоғамды қорғау сүйеніші
Вакцинация — бұл жеке бір адамның ғана емес, бүкіл қоғамның денсаулығын қорғауға бағытталған шара.
- Ұжымдық иммунитет деген не? Егер елді мекендегі немесе белгілі бір ұжымдағы (мектеп, балабақша) халықтың басым бөлігі (әдетте 95%-дан астамы) вакцинацияланған болса, вирустың адамнан адамға жұғу тізбегі үзіледі. Бұл жағдайда инфекция қоғам арасында тарай алмайды.
- Осал топтарды қорғау: Ұжымдық иммунитеттің арқасында медициналық көрсеткіштерге байланысты (мысалы, ауыр туа біткен аурулары, онкологиясы немесе аллергиясы бар) вакцина ала алмайтын кішкентай балалар мен ересектер де инфекциядан қорғалады.
- Бас тартудың қаупі: Соңғы жылдары вакцинадан бас тарту жағдайларының жиілеуі салдарынан бұрын тоқтатылған немесе азайған қызылша (корь), көкжөтел (коклюш) сияқты аурулардың қайта бас көтеруі байқалуда.
Ұлттық егу күнтізбесі және қауіпсіздік кепілдігі
Қазақстан Республикасында вакцинация мемлекеттік деңгейде реттеледі және Ұлттық егу күнтізбесіне сәйкес жүргізіледі.
- Жоспарлы екпелер: Бала туылған сәттен бастап белгілі бір жас аралықтарында В гепатиті, туберкулез (БЦЖ), полиомиелит, АКДС (дифтерия, сіреспе, көкжөтел), қызылша, қызамық және паротит сияқты қауіпті ауруларға қарсы жоспарлы түрде тегін вакцинацияланады.
- Вакциналардың сапасы мен бақылау: Елге әкелінетін және қолданылатын барлық вакциналар Дүниежүзілік саламаттылық сақтау ұйымының (ДДСҰ) қатаң сертификаттау орталықтарынан өтеді. Олардың сақталуы мен тасымалдануы («суықтық тізбегі» режимі) және препараттардың сапасы Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитеті тарапынан тұрақты қадағаланады.
- Екпе алдындағы тексеру: Екпе салар алдында бала немесе ересек адам міндетті түрде дәрігердің (педиатрдың/терапевтің) қарауынан өтеді. Қандай да бір дене температурасының көтерілуі немесе созылмалы аурудың өршуі байқалса, вакцинация уақытша шегеріледі.
Аңыз бен ақиқат: Вакцинация туралы жаңсақ пікірлер
Медициналық сауаттылықты арттыру мақсатында қоғамда тараған кейбір жаңсақ ұғымдардың бетін ашу маңызды:
- 1-аңыз: «Табиғи жолмен ауырып жазылған артық.»Ақиқат: Табиғи ауру (мысалы, қызылша немесе дифтерия) мидың қабынуына (энцефалит), өпкенің қабынуына (пневмония), мүгедектікке немесе өлімге әкелуі мүмкін. Вакцина мұндай ауыр қауіп-қатерсіз иммунитет қалыптастырады.
- 2-аңыз: «Вакциналар баланың иммунитетін әлсіретеді.»Ақиқат: Бала ағзасы күнделікті қоршаған ортадан мыңдаған бактериялар мен вирустармен жанасады. Вакцина құрамындағы антигендер мөлшері өте аз және ол иммундық жүйені жүктемейді, керісінше оны жаттықтырады.
Қорыта айтқанда, вакцинация — бұл адамның өз денсаулығына, балаларының болашағына және бүкіл қоғамның амандығына деген жауапкершіліктің көрінісі. Екпелерді өз уақытында алу арқылы біз қауіпті жұқпалы аурулардың алдын алып, дени сау ұрпақ қалыптастырамыз.
Түркістан облысының санитариялық-эпидемиологиялық бақылау департаментінің басшы орынбасары А.Еркінбекова
