Биологиялық қару – адамдарға, жануарларға немесе өсімдіктерге зиян келтіру мақсатында ауру тудыратын микроорганизмдерді, биологиялық агенттерді немесе олардың токсиндерін пайдалануға негізделген жаппай зақымдау құралдарының бірі. Ол адам денсаулығына, қоршаған ортаға, ауыл шаруашылығына және тұтас қоғамның қауіпсіздігіне елеулі қатер төндіреді. Биологиялық қаруды қолдану жұқпалы аурулардың таралуына, халық арасында үрейдің пайда болуына және елдердің әлеуметтік-экономикалық жағдайының нашарлауына әкелуі мүмкін.
Биологиялық қауіптің ерекшелігі – оның салдары бірден байқалмауы мүмкін. Кейбір инфекциялық аурулардың жасырын кезеңі бірнеше күнге, ал кейбір жағдайларда одан да ұзақ уақытқа созылады. Осыған байланысты биологиялық агенттің таралуын бастапқы кезеңде анықтау қиынға соғуы ықтимал. Ауру белгілері пайда болғанға дейін инфекцияның таралуы жалғасып, эпидемиологиялық жағдайды күрделендіруі мүмкін. Сондықтан биологиялық қауіптерді ерте анықтау, зертханалық диагностика жүргізу және халықтың денсаулығын қорғау шараларын уақытылы ұйымдастыру ерекше маңызға ие.
Биологиялық қару ретінде пайдаланылуы мүмкін агенттерге белгілі бір бактериялар, вирустар және олардың токсиндері жатады. Олар адам ағзасына әсер етіп, әртүрлі жұқпалы аурулардың немесе уланудың дамуына себеп болуы мүмкін. Алайда кез келген патогенді микроорганизмді биологиялық қару деп қарастыруға болмайды. Биологиялық қарудың басты ерекшелігі – биологиялық агенттерді әдейі зиян келтіру мақсатында қолдану.
Биологиялық қарудың қауіптілігі тек адам денсаулығына тікелей әсерімен шектелмейді. Мұндай қауіптер денсаулық сақтау жүйесіне қосымша жүктеме түсіріп, медициналық мекемелердің жұмысын қиындатуы мүмкін. Сонымен қатар азық-түлік қауіпсіздігіне, мал шаруашылығына және экологиялық тұрақтылыққа зиян келтіру қаупі бар. Жұқпалы аурулардың таралуы сауда-саттыққа, қоғамдық өмірге және халықтың психологиялық жағдайына да әсер етуі ықтимал.
Тарихта биологиялық агенттерді әскери мақсатта пайдаланудың жекелеген жағдайлары тіркелген. Бұл тәжірибелер адамзатқа үлкен зиян келтіріп, биологиялық қауіпсіздіктің халықаралық деңгейде қамтамасыз етілу қажеттігін көрсетті. Қазіргі кезеңде биологиялық қаруды әзірлеу, өндіру, жинақтау және қолдану халықаралық құқық нормаларымен қатаң шектелген. 1972 жылы қабылданып, 1975 жылы күшіне енген Биологиялық және уытты қаруларға тыйым салу туралы конвенция мемлекеттерге биологиялық қаруды әзірлеуге, өндіруге, жинақтауға немесе иемденуге тыйым салады. Бұл құжат биологиялық қауіптердің алдын алуда маңызды халықаралық-құқықтық негіз болып саналады.
Биологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде мемлекеттік органдармен қатар медициналық ұйымдардың, ғылыми зертханалардың және әрбір азаматтың жауапкершілігі зор. Жұқпалы ауруларды бақылау, зертханалық қауіпсіздік талаптарын сақтау, медициналық қалдықтарды дұрыс басқару және халықты сенімді ақпаратпен қамтамасыз ету биологиялық қатерлердің алдын алуға көмектеседі. Сонымен бірге инфекциялық аурулардың таралуын бақылау жүйелерін жетілдіру және медицина мамандарының даярлығын арттыру да маңызды бағыттардың бірі болып табылады.
Халықтың биологиялық қауіпсіздік туралы сауаттылығын арттыру да ерекше мәнге ие. Азаматтар жұқпалы аурулардың алдын алу ережелерін сақтап, қолды сабынмен жиі жуу, бөлмелерді желдету, жеке гигиена талаптарын орындау және дәрігерлердің ұсынымдарын сақтау сияқты қарапайым шараларға мән беруі керек. Вакцинация қолжетімді болған жағдайда, медициналық көрсетілімдер мен ресми ұсынымдарға сәйкес екпе алу да инфекциялық аурулардың алдын алудың тиімді тәсілдерінің бірі болып саналады.
Күдікті инфекциялық жағдайлар немесе биологиялық қауіп туралы ресми ақпарат түскен кезде тек сенімді дереккөздерге сүйеніп, уәкілетті органдардың нұсқауларын орындау қажет. Расталмаған ақпаратты тарату, жалған хабарламаларға сену және дүрбелең туғызу жағдайды ушықтыруы мүмкін. Сондықтан төтенше жағдай кезінде сабыр сақтап, медициналық және санитариялық-эпидемиологиялық қызметтердің ресми ұсынымдарын басшылыққа алған жөн.
Биологиялық қаруды қолданудың алдын алу үшін халықаралық ынтымақтастықтың маңызы зор. Мемлекеттер арасындағы ақпарат алмасу, ғылыми зерттеулердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету, зертханаларда биоқауіпсіздік талаптарын сақтау және қауіпті биологиялық агенттердің заңсыз айналымына қарсы күрес – адамзат қауіпсіздігін қорғаудың негізгі бағыттары. Ғылыми жетістіктер адам денсаулығын жақсартуға бағытталуы тиіс, ал оларды зиян келтіру мақсатында пайдалану үлкен қауіп төндіреді.
Қорыта айтқанда, биологиялық қару – адам өміріне, қоғамдық денсаулыққа және әлемдік қауіпсіздікке қатер төндіретін аса қауіпті құрал. Оның алдын алу тек әскери немесе мемлекеттік міндет қана емес, сонымен бірге ғылыми қауымдастықтың, медицина қызметкерлерінің және бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі болып табылады. Биологиялық қауіпсіздік талаптарын сақтау, халықаралық келісімдерді орындау, жұқпалы ауруларды ерте анықтау және халықтың медициналық сауаттылығын арттыру – адамзатты биологиялық қатерлерден қорғаудың маңызды жолдары.
Түркістан облысының санитариялық-эпидемиологиялық бақылау департаменті басшысының орынбасары А.Искаков
