Қазіргі таңда онкологиялық аурулардың алдын алу – денсаулық сақтау саласындағы маңызды мәселелердің бірі. Соның ішінде жатыр мойны обыры әйелдер денсаулығына айтарлықтай қауіп төндіретін қатерлі ісік түрлерінің қатарына жатады. Бұл аурудың негізгі себептерінің бірі – адам папилломасы вирусы (АПВ).

Қазақстанда жатыр мойны обыры әйелдер арасында жиі кездесетін онкологиялық аурулардың бірі болып саналады. Ұсынылған деректерге сәйкес, ол барлық жастағы әйелдер арасында таралуы бойынша сүт безі обырынан кейін екінші орында тұр. Әсіресе 25–44 жас аралығындағы, яғни бала тууға қабілетті жастағы әйелдер үшін бұл аурудың салдары ауыр болуы мүмкін.

Қазақстанда жыл сайын шамамен 1900 әйелге жатыр мойны обыры диагнозы қойылып, 600-ден астам әйел осы аурудан қайтыс болады. Ал әлем бойынша бұл дерт жыл сайын жүздеген мың әйелдің өміріне қауіп төндіреді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша, 2022 жылы жатыр мойны обырынан шамамен 350 мың әйел қайтыс болған. Бұл көрсеткіш аурудың алдын алу, ерте анықтау және халықтың медициналық сауаттылығын арттыру қажеттігін айқын көрсетеді.

АПВ-мен байланысты қатерлі ісіктер әлемдегі барлық жаңа қатерлі ісік жағдайларының шамамен 4,5%-ын құрайды. Сондықтан адам папилломасы вирусы туралы дұрыс ақпарат тарату, вакцинациядан өту және тұрақты скринингтік тексерулерден тұру – қоғамдық денсаулықты қорғаудың маңызды бағыттары.

Адам папилломасы вирусы дегеніміз не?

Адам папилломасы вирусы – тері мен шырышты қабаттарды зақымдайтын кең таралған вирустар тобы. АПВ-ның 200-ден астам түрі белгілі. Олардың кейбірі теріде сүйелдердің пайда болуына себеп болса, басқалары жыныс мүшелерінің шырышты қабаттарын зақымдайды.

АПВ түрлері онкологиялық қауіп деңгейіне қарай төмен және жоғары қауіпті топтарға бөлінеді. Төмен қауіпті түрлері көбіне жыныс мүшелеріндегі сүйелдердің пайда болуына әкеледі. Ал жоғары онкогенді қауіпті түрлері жасушалардың қалыпты құрылымын өзгертіп, уақыт өте келе қатерлі ісіктің дамуына ықпал етуі мүмкін.

Жатыр мойны обырының басым көпшілігі жоғары қауіпті АПВ түрлерімен ұзақ уақыт бойы сақталатын инфекцияның салдарынан дамиды. Әсіресе АПВ-ның 16 және 18-типтері жатыр мойны обыры жағдайларының елеулі бөлігімен байланысты.

АПВ қалай жұғады?

Адам папилломасы вирусы негізінен тері мен шырышты қабаттардың тікелей жанасуы, соның ішінде жыныстық қатынас кезінде жұғады. Вирус жұқтыру үшін міндетті түрде қорғалмаған жыныстық қатынас болуы шарт емес, өйткені ол жыныс мүшелері айналасындағы терінің жанасуы арқылы да берілуі мүмкін.

АПВ-ның ерекшелігі – инфекция көбіне ешқандай белгісіз өтеді. Адам вирусты жұқтырғанын білмеуі және оны басқа адамға байқамай жұқтыруы мүмкін. Сондықтан сыртқы белгілердің болмауы инфекция жоқ дегенді білдірмейді.

Көп жағдайда иммундық жүйе вирусты бір-екі жыл ішінде өздігінен басады. Алайда жоғары қауіпті АПВ инфекциясы ұзақ уақыт сақталса, жатыр мойны жасушаларында обыр алды өзгерістердің пайда болуына, кейіннен қатерлі ісіктің дамуына әкелуі ықтимал.

АПВ мен жатыр мойны обырының байланысы

Жатыр мойны обыры бір күнде пайда болмайды. Оның дамуы көбіне бірнеше жылға созылатын үдеріс. Алдымен жоғары қауіпті АПВ инфекциясы жатыр мойны жасушаларына әсер етеді. Егер инфекция ағзада ұзақ сақталса, жасушалардың қалыпты өсуі мен бөлінуі бұзылып, обыр алды өзгерістер пайда болуы мүмкін.

Бұл өзгерістер уақытында анықталмаса және тиісті ем жүргізілмесе, кейбір жағдайларда қатерлі ісікке айналады. Дегенмен АПВ жұқтырған әрбір адам міндетті түрде қатерлі ісікке шалдығады деген түсінік дұрыс емес. Инфекциялардың басым бөлігі өздігінен жойылады, ал қатерлі ісік көбіне жоғары қауіпті вирустың ұзақ сақталуымен байланысты.

АПВ тек жатыр мойны обырына ғана емес, анальды аймақтың, қынаптың, сыртқы жыныс мүшелерінің, жыныс мүшесінің және ауыз-жұтқыншақтың кейбір қатерлі ісіктеріне де себеп болуы мүмкін.

Жатыр мойны обырының белгілері

Аурудың бастапқы кезеңінде ешқандай белгі байқалмауы мүмкін. Сондықтан әйел өзін жақсы сезінсе де, профилактикалық тексерулерден уақытылы өтуі қажет.

Аурудың даму барысында мынадай белгілер кездесуі мүмкін:

• Етеккір аралығында қан кету.
• Жыныстық қатынастан кейін қан бөлінуі.
• Менопаузадан кейінгі кез келген қынаптық қан кету.
• Қынаптан әдеттен тыс бөлінділердің бөлінуі, кейде жағымсыз иістің болуы.
• Жамбас немесе іштің төменгі бөлігіндегі тұрақты ауырсыну.
• Жыныстық қатынас кезінде ауырсыну.

Бұл белгілердің барлығы міндетті түрде жатыр мойны обырын білдірмейді. Олар басқа да аурулардың белгісі болуы мүмкін. Дегенмен осындай өзгерістер байқалса, дәрігерге қаралып, қажетті тексерулерден өту керек.

АПВ инфекциясының алдын алу жолдары

Адам папилломасы вирусымен байланысты аурулардың алдын алудың бірнеше тиімді жолы бар.

1. АПВ-ға қарсы вакцинация

Вакцинация – АПВ-ның қатерлі ісік тудыруы мүмкін негізгі түрлерінен қорғанудың ең тиімді жолдарының бірі. Вакцина ағзаның иммундық жүйесіне вирустың белгілі бір түрлерін тануға көмектеседі және болашақта сол вирустармен жұқтыру қаупін төмендетеді.

Вакцина вирустың өзінен инфекция тудырмайды және бар инфекцияны емдеуге арналмаған. Оның ең жоғары тиімділігі адам вируспен кездеспей тұрып, жыныстық өмір басталғанға дейін егілгенде байқалады. Дегенмен вакцинацияның пайдасы жасына, бұрынғы вакцинациясына және жеке жағдайына байланысты кейінгі жаста да болуы мүмкін.

АПВ-ға қарсы вакцина қыздарға да, ұлдарға да ұсынылады, өйткені вирус екі жыныста да әртүрлі ауруларға себеп болуы мүмкін. Нақты егу жасы, доза саны және қолжетімділігі ұлттық вакцинация күнтізбесіне сәйкес анықталады.

2. Жатыр мойны обырына скринингтен өту

Скрининг – ауру белгілері пайда болмай тұрып, обыр алды өзгерістерді немесе қауіпті инфекцияны анықтауға арналған тексеру. Ол жатыр мойны обырының алдын алуда маңызды рөл атқарады.

Скрининг кезінде медициналық ұсынымдарға сәйкес АПВ-ға тест немесе жатыр мойны жасушаларын зерттейтін цитологиялық тексеру (Пап-тест) жүргізілуі мүмкін. Қажет болған жағдайда кольпоскопия және биопсия сияқты қосымша зерттеулер тағайындалады.

Скринингтен өту жиілігі әйелдің жасына, бұрынғы тексеру нәтижелеріне және қолданыстағы ұлттық ұсынымдарға байланысты белгіленеді. Вакцина алған әйелдер де скринингтен өтуі керек, өйткені вакцина барлық онкогенді АПВ түрлерінен толық қорғамайды.

3. Медициналық сауаттылықты арттыру

АПВ туралы жалған түсініктер мен ақпараттың жеткіліксіздігі вакцинациядан бас тартуға және профилактикалық тексерулерді кейінге қалдыруға әкелуі мүмкін. Сондықтан вирустың жұғу жолдары, оның салдары, вакцинацияның қауіпсіздігі мен тиімділігі туралы ғылыми негізделген ақпарат тарату маңызды.

4. Өз денсаулығына жауапкершілікпен қарау

Жеке денсаулықты қорғау үшін профилактикалық тексерулерді елемеуге болмайды. Қалыптан тыс қан кету, тұрақты ауырсыну немесе басқа да күмәнді белгілер байқалған жағдайда дәрігерге уақтылы жүгіну қажет. Сонымен қатар жыныстық жолмен берілетін инфекциялардан қорғану шараларын сақтау маңызды. Презерватив қолдану АПВ жұқтыру қаупін азайтқанымен, оны толығымен жоймайды.

Қазақстандағы АПВ-ның алдын алудың маңызы

Қазақстанда жатыр мойны обырының алдын алу үшін халық арасында ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын күшейту, вакцинацияның маңызын түсіндіру және скринингтік тексерулердің қолжетімділігін арттыру қажет.

Әсіресе жасөспірімдер мен олардың ата-аналарына АПВ-ға қарсы вакцинаның мақсаты туралы түсінікті ақпарат беру маңызды. Вакцинация – ауру пайда болғаннан кейін оны емдеу емес, қатерлі ісікке әкелуі мүмкін инфекцияның алдын алу шарасы.

Медициналық қызметкерлердің, білім беру ұйымдарының, ата-аналардың және бұқаралық ақпарат құралдарының бірлескен жұмысы халықтың денсаулық сауаттылығын арттыруға мүмкіндік береді. Қоғамда АПВ туралы ашық әрі ғылыми негізделген әңгіме қалыптастыру вакцинацияға деген сенімді күшейтіп, профилактикалық тексерулерге жауапкершілікпен қарауға ықпал етеді.

Қорытынды

Адам папилломасы вирусы – кең таралған инфекциялардың бірі және жатыр мойны обырының негізгі себептерінің бірі. Алайда бұл вируспен байланысты қатерлі ісіктердің едәуір бөлігінің алдын алуға болады.

АПВ-ға қарсы вакцинация, тұрақты скринингтік тексерулер және ауру белгілеріне бейжай қарамау – әйелдер денсаулығын қорғаудың өзара толықтыратын маңызды шаралары. Әрбір әйел өз денсаулығына жауапкершілікпен қарап, профилактикалық тексерулерден уақытылы өтіп, дәрігердің ұсынымдарын орындауы қажет.

Жатыр мойны обырының алдын алу тек медицина қызметкерлерінің міндеті емес. Бұл – отбасының, қоғамның және әрбір азаматтың ортақ жауапкершілігі. АПВ туралы дұрыс ақпараттану және алдын алу шараларын дер кезінде қабылдау көптеген әйелдің өмірін сақтап қалуға мүмкіндік береді.

Түркістан облысының санитариялық-эпидемиологиялық бақылау департаментінің басшы орынбасары А.Еркінбекова